ҚУАҢ ДАЛАЛАР ЖАҒДАЙЫНДА ЫЛҒАЛ ҮНЕМДЕУ ТЕХНОЛОГИЯСЫНЫҢ ШАРАСЫ РЕТІНДЕ ГИДРОГЕЛЬДІ ҚОЛДАНУ: ЗАМАНАУИ ЗЕРТТЕУЛЕРГЕ АНАЛИТИКАЛЫҚ ШОЛУ

Аңдатпа

Су факторы қуаң және жартылай қуаң дала аймақтарындағы агроэкожүйелердің тұрақтылығы мен өнімділігін айқындайтын негізгі элемент болып табылады, мұнда ылғал тапшылығы ауыл шаруашылығы дақылдарының дамуын шектейтін басты лимиттеуші фактор ретінде көрінеді. Климаттық аридизацияның күшеюі, орташа жылдық температураның жоғарылауы және құрғақ кезеңдердің ұзақтығының артуы дәстүрлі егіншілік жүйелерінің тиімділігін едәуір төмендетіп, топырақ ылғалының сақталу мәселесін ушықтырады. Осындай жағдайларда суды көп мөлшерде сіңіріп, оны топырақтың тамыр жайылатын қабатында біртіндеп босата алатын суперабсорбциялық полимерлерді (гидрогельдерді) қолдану ерекше ғылыми және практикалық қызығушылық тудырады.

        Осы шолу-аналитикалық мақалада 2015–2025 жылдар аралығында жарық көрген, қуаң дала жағдайында гидрогельдерді қолдануға арналған отандық және шетелдік ғылыми жарияланымдарға салыстырмалы талдау жүргізілді. Олардың әсер ету механизмдері, топырақтың су ұстау қабілетіне, физика-гидрологиялық қасиеттеріне, өсімдіктердің физиологиялық жағдайына және ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігіне ықпалы қарастырылды. Гидрогельдерді қолдану топырақтағы қолжетімді ылғал мөлшерін 15–40 % арттыруға және қуаң жылдары бақылаумен салыстырғанда өнімділікті 10–30 % ұлғайтуға мүмкіндік беретіні көрсетілді. Гидрогельдердің тиімділігі мульчалау және топырақты минималды өңдеу сияқты дәстүрлі ылғал үнемдеуші агротехникалық тәсілдермен салыстырылды. Технологияның экономикалық және экологиялық аспектілерін қоса алғанда, белгілі бір шектеулері атап өтілді. Кешенді тәсілді қолданудың орындылығы және аймақтың топырақ-климаттық ерекшеліктерін ескере отырып, одан әрі зерттеулер жүргізудің қажеттілігі негізделді.