XIII-XV ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН АУМАҒЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК-ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖҮЙЕЛЕР: САБАҚТАСТЫҚ ЖӘНЕ ТРАНСФОРМАЦИ

Аңдатпа

Мақалада XIII-XV ғасырларда Қазақстан аумағында және Орталық Азияның іргелес өңірлерінде өмір сүрген саяси құрылымдардың мемлекеттік-құқықтық институттарының қалыптасуы, қызмет етуі және трансформациясы қарастырылады. Алтын Орда, Шағатай ұлысы, Моғолстан және Темір мемлекеті моңғол дәуірінен кейінгі саяси ұйымның өзара сабақтас даму кезеңдері ретінде талданады. Зерттеуде жоғарғы билік, ұлыстық және әскери-әкімшілік жүйе, аумақтық құрылым, салық салу, құқықтық реттеу және билеушілердің өз өкілеттігін заңдастыру тетіктеріне ерекше назар аударылады. Деректік және тарихнамалық негізді бастапқы зерттеуде пайдаланылған шығыс жазба деректеріне, археологиялық материалдарға және мемлекет пен құқық тарихына арналған зерттеулер құрайды. Салыстырмалы, тарихи-генетикалық, проблемалық-хронологиялық және жүйелік әдістер қолданылды. Саяси бытыраңқылық моңғол дәуірінде қалыптасқан институционалдық негіздерді толық жоймағаны көрсетіледі. Ондық әскери ұйым, әулеттік легитимдік, құрылтайлар, мөрлер, хан жарлықтары, салық тетіктері мен ұлыстық басқару әртүрлі аймақтық жағдайларға бейімделе отырып сақталды. Кебек ханның реформалары Шағатай ұлысындағы аумақтық және фискалдық басқаруды күшейтуге бағытталған шараларды көрсетсе, Моғолстанның саяси жүйесі шағатайлық әулеттік заңдылық пен ықпалды тайпалық әмірлер билігінің өзара байланысын аңғартады. Темір мемлекетінде моңғолдық саяси-құқықтық дәстүрлер исламдық нормативтік жүйенің күшеюімен қатар өмір сүрді. Зерттеу қорытындысында аталған институттардың сабақтастығы мен бейімделуі қазақ даласындағы кейінгі мемлекеттік-құқықтық даму үдерістерінің маңызды тарихи алғышарттарының бірін қалыптастырғаны тұжырымдалады. Әскери ұйым мен аумақтық басқарудың өзара байланысына, сондай-ақ қалалық орталықтардың, теңге соғудың, мөрлердің және лауазымды тұлғалардың билікті іс жүзінде жүзеге асырудағы рөліне ерекше көңіл бөлінеді. Осы элементтерді салыстыру қарастырылған мемлекеттердің ортақ белгілерін ғана емес, орталықтандыру тәсілдеріндегі, тайпалық ақсүйектермен өзара қатынастағы және салық төлеуші халықты басқарудағы аймақтық ерекшеліктерді де айқындауға мүмкіндік береді.