ARTEMISIA ABSINTHIUM L. СУ СЫҒЫНДЫСЫ МЕН БИОСИНТЕЗДЕЛГЕН ТЕМІР НАНОБӨЛШЕКТЕРІНІҢ «КОЛОМБО» СОРТТЫ КАРТОПТЫҢ ӨНІМДІЛІГІ МЕН ТҮЙНЕК САПАСЫНА ӘСЕРІ

Аңдатпа

Зерттеуде Қазақстанның Павлодар облысының далалық жағдайында Artemisia absinthium L. су сығындысы мен биосинтезделген темір нанобөлшектері (FeNPs) бар препаратты жапырақ арқылы қолданудың ерте пісетін «Коломбо» картоп сортының өнімділігі мен түйнек сапасына әсері бағаланды. Су сығындысы A. absinthium өсімдігінің кептірілген жерүсті бөлігінен алынды, ал темір нанобөлшектері өсімдік сығындысын және прекурсор ретінде FeCl₃ пайдалану арқылы синтезделді. Сканерлеуші электрондық микроскопия наноөлшемді, пішіні дұрыс емес, негізінен дөңгелек және айқын агломерацияланған бөлшектердің түзілгенін растады; микрофотосуретте өлшенген жекелеген бөлшектердің репрезентативті өлшемдері 35,99; 45,86 және 61,08 нм болды. Екі препарат та жапырақ арқылы бүрку жолымен үш схема бойынша қолданылды: гүлденуге дейін бір рет, гүлдену кезінде бір рет және екі кезеңде екі рет. Картоп өнімділігі 2024 және 2025 жылдардағы вегетациялық кезеңдер бойынша жеке бағаланды. Екі факторлы дисперсиялық талдау өңдеу нұсқасының түйнектердің жалпы санына (F(6,126) = 4,603; p < 0,001) және жалпы массасына (F(6,126) = 7,382; p < 0,001), сондай-ақ жылдың екі көрсеткішке де статистикалық маңызды әсерін көрсетті. «Өңдеу нұсқасы × жыл» өзара әрекеттесуі статистикалық маңызды болған жоқ. Холм түзетуімен жүргізілген жоспарлы салыстырулар су сығындысын да, FeNPs бар препаратты да екі рет қолдану бақылаумен салыстырғанда түйнектердің жалпы санын статистикалық маңызды арттырғанын көрсетті. Екі препаратты екі рет қолдану түйнектердің жалпы массасын да статистикалық маңызды арттырды. Сонымен қатар, гүлденуге дейін екі препаратты бір рет қолданғанда және FeNPs бар препаратты гүлдену кезінде қолданғанда түйнектердің жалпы массасының статистикалық маңызды артуы байқалды. 2025 жылғы өнімде крахмал мөлшері 5,48-10,14%, C дәрумені 18-30 мг/100 г, нитраттар 40,6-69,2 мг/кг, ал құрғақ зат мөлшері 14,65-19,60% аралығында болды. Бұл биохимиялық көрсеткіштер бойынша статистикалық маңыздылық анықталмағандықтан, байқалған айырмашылықтар сипаттамалық тұрғыдан бағаланды. Өңдеулерге байланысты шикі немесе пісірілген түйнектердің зерттелген қараю көрсеткіштерінің нашарлауы байқалмады. Зерттеу нәтижелері осы екі жылдық далалық тәжірибе жағдайында A. absinthium су сығындысын немесе FeNPs бар препаратты екі рет жапырақ арқылы қолдану «Коломбо» сорты картобының өнімділігін арттырудың ең тұрақты тиімді схемасы болғанын көрсетті.