АУДАРМА ФОРМАТЫ МӘДЕНИЕТАРАЛЫҚ КОД РЕТІНДЕ
DOI:
https://doi.org/10.52269/SRDG2611226Кілт сөздер:
әдеби аударма, мәтін, көпмәдениеттік код, симметриялық мәтіндік модель, асимметриялық мәтіндік модельАңдатпа
Шығармашылық мәтінді модельдеу – әдеби білімнің тематикалық ішкі форматтарынан тұратын бірлігі ретінде түсіну, олардың әртүрлі тәсілдермен аударылатынын көрсетеді. Бұл зерттеудің мақсаты – аударма форматын көпмәдениеттік код ретінде қолдану тенденциясын анықтау болып табылады. Аударма форматы – шығарманың контекстеріне қатысты когнитивті-герменевтикалық талдау мен шығарма мен оның аудармасының контекстерін салыстыруға негізделген когнитивті-салыстырмалы талдаудың бірлігі ретінде қарастырылады. Шығарманың когнитивті-герменевтикалық талдауы мәтін құрылымының ерекшеліктерін анықтауға бағытталса, когнитивті-салыстырмалы талдау шетел оқырмандарының қабылдауына лайықталған шығарма контекстерінің динамикасын толықтай бейімдеуді анықтайды; бұл бейімдеу аудармашының когнитивтік базасының ықпалымен жүзеге асады.
Зерттеу барысында шығарма мәтінінің әртүрлі тематикалық әдеби білім түрлерінен тұратыны анықталды: (1) әдеби кеңістік, (2) әдеби уақыт, (3) мәтіннің мәдени кеңістігі, (4) сюжет туралы білім. Француз жазушысы Жюль Верннің «Таңғажайып арал» романында әдеби кеңістіктің маркерлерінің басқа мәтіндік маркерлерге қарағанда жиілігі жоғары екені көрсетілді. Әдеби кеңістік проксемалар арқылы беріледі. Проксемалардың төрт түрі ажыратылады: (1) кеңістіктік семантикасы бар зат есімдер, (2) қозғалыс етістері, (3) пейзаждық бірліктер, (4) топонимдер. «Таңғажайып арал» романында пейзаждық бірліктер ең жиі кездесетін проксемалар болып табылады, одан кейін басқа проксемалар келеді.
Француз тілінен ағылшын тіліне «Таңғажайып арал» романын көпмәдениеттік қайта кодтау процесінде пейзаждық бірліктердің әртүрлі тәсілдермен аударылатыны анықталды: (1) симметриялық аударма тәсілі, (2) асимметриялық аударма тәсілі және (3) симметриялық пен асимметриялық тәсілдердің арақатынасы. Симметриялық аударма кезінде шығарма мәтінінің құрылымдары аударма мәтінінің құрылымдарына сәйкес келеді. Асимметриялық аударма кезінде шығарма мәтінінің құрылымдары аударма мәтінінің құрылымдарына сәйкес келмейді. Пейзаждық бірліктерді «Таңғажайып арал» романын аударғанда симметриялық және асимметриялық тәсілдердің арасындағы корреляцияның жоғары екені дәлелденді. Алынған нәтижелер қазіргі аударма теориясын тереңдетеді.
