БИДАЙ ӨНІМДІЛІГІ МЕН ӨНДІРІС РЕНТАБЕЛЬДІЛІГІН АЙҚЫНДАЙТЫН АГРОКЛИМАТТЫҚ ФАКТОРЛАР
DOI:
https://doi.org/10.52269/SKVC2621303Кілт сөздер:
климаттың өзгеруі, бидай өндірісі, аграрлық экономика, өндіріс рентабельділігі, агроклиматтық факторлар, өнімділік өзгергіштігі, климаттық тəуекелдер, экономикалық тиімділік, өнімділікті болжау, Солтүстік ҚазақстанАңдатпа
Климаттың өзгеруі ауыл шаруашылығы өндірісі үшін, әсіресе климаттық құбылмалылығы жоғары және экстремалды ауа райы құбылыстары жиі байқалатын өңірлерде, негізгі сын-қатерлердің біріне айналды. Осы зерттеуде 1990–2024 жылдар аралығындағы Солтүстік Қазақстанның Қостанай облысындағы климаттық факторлар, бидай өнімділігі және ауыл шаруашылығы өндірісінің экономикалық тиімділігі арасындағы өзара байланыс қарастырылған. Зерттеу өнімділік өзгергіштігінің негізгі факторларын анықтау және аграрлық секторда басқарушылық шешімдер қабылдауға арналған болжамдық негіз қалыптастыру мақсатында корреляциялық талдау, регрессиялық модельдеу және геокеңістіктік талдау әдістерін біріктіреді.
Зерттеу нәтижелері вегетациялық кезеңдегі жауын-шашынның, әсіресе маусым мен шілде айларындағы жауын-шашын мөлшерінің, бидай өнімділігіне ең күшті оң әсер ететінін көрсетті. Ал жазғы ауа температурасының жоғарылауы өнімділікке теріс ықпал етеді. Сонымен қатар, талдау өнімділік деңгейі мен экономикалық көрсеткіштер, соның ішінде өндіріс рентабельділігі мен өнім бірлігіне шаққандағы пайда арасындағы тығыз байланысты анықтады. Random Forest моделі жоғары болжау дәлдігін көрсетті (R² = 0,79), мұнда шілде айындағы жауын-шашын мөлшері, маусым айындағы ауа температурасы, жауын-шашынның шоғырлану индексі және құрғақшылық кезеңдерінің ұзақтығы өнімділіктің ең маңызды предикторлары ретінде айқындалды. Алынған нәтижелер ауыл шаруашылығы өндірісінің орнықтылығын арттыру үшін климаттық факторларды ескеретін болжау құралдарын пайдаланудың маңыздылығын дәлелдейді және Солтүстік Қазақстандағы климаттық тәуекелдерді төмендетуге бағытталған бейімделу стратегияларын әзірлеудің ғылыми негізін қалыптастырады.
